winieta-01
winieta-02
winieta-03
winieta-04

NAUCZYCIEL TO NIE TYLKO ZAWÓD

Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidzialne dla oczu. Poznaje się tylko to, co się oswoi. Jeżeli mnie "oswoisz" staniemy się sobie potrzebni. Pozostajesz na zawsze odpowiedzialny za to, co oswoiłeś. A. de Saint - Exupery

Prawie każdy nauczyciel pełnił w swoim życiu zawodowym choćby raz funkcję wychowawcy klasy. Wychowawca uczy swego przedmiotu, a oprócz tego, a może przede wszystkim, zajmuje się najróżniejszymi sprawami, dotyczącymi jednej z klas. Wychowawcą klasy zostaje się zazwyczaj "z urzędu". Dysponuje się również "urzędowym" przydziałem czasu - 1 godzina tygodniowo. Ale czy tak rzeczywiście jest?

Administrowanie jako funkcja wychowawcy klasy, która polega na regulowaniu działalności klasy jako grupy formalnej - w sprawach dotyczących wewnętrznego życia klasy (dziennik lekcyjny, arkusze ocen, składki, świadectwa) oraz w stosunkach z otoczeniem (sprawozdania, opinie, korespondencję itp.) jest działalnością wychowawcy pomocniczą i nie może być uważana za sposób realizowania podstawowych zadań wychowawczych. Jednak to ta właśnie część jest najczęściej wymieniana wśród osób nie związanych z zawodem nauczycielskim jako jedyne działania wychowawcy klasowego.

  1. prowadzenie dziennika lekcyjnego i arkuszy ocen,
  2. wypisywanie świadectw szkolnych,
  3. sporządzanie zestawień statystycznych dotyczących klasy oraz sprawy organizacyjne,
  4. spotkania z rodzicami w celu przekazania informacji o zachowaniu i postępach w nauce uczniów.

Jednak już patrząc na same działania administracyjne wychowawcy, pod tymi lakonicznymi 4 punktami kryje się dużo więcej.

  1. Dziennik lekcyjny:
    1. wpisy wychowawcy do dziennika,
    2. stała czuwanie nad systematycznością wpisów innych nauczycieli (tematy, oceny),
    3. semestralne i roczne zestawienia i obliczenia statystyczne (frekwencja, oceny itp.),
  2. Arkusze ocen i świadectwa promocyjne:
    1. regularne wpisywanie ocen do arkusza pod koniec roku szkolnego,
    2. inne wpisy do arkuszy ocen (notatki o promowaniu, przeniesieniach, egzaminach poprawkowych, ukończeniu szkoły itp.),
    3. wypisywanie świadectw na końcu roku szkolnego oraz wystawianie duplikatów świadectw na żądanie rodziców,
  3. Inne dokumenty klasowe:
    1. zaplanowanie działań wychowawczych w planie wychowawczym klasy,
    2. prowadzenie na bieżąco list uczniów z orzeczeniami z poradni specjalistycznych, kierowanie uczniów do poradni,
    3. sporządzanie list i zestawień,
    4. sprawozdania,
    5. opinie o uczniach dla rodziców, dyrekcji, innych szkół, poradni specjalistycznych oraz innych urzędów i organizacji,
    6. różne pisma urzędowe w sprawach klasy i poszczególnych uczniów,
    7. informacje dla władz szkolnych o klasie i uczniach,
  4. Korespondencja z rodzicami:
    1. korespondencja stała (zawiadomienia, informacje),
    2. korespondencja związana z doraźnymi potrzebami,
    3. różnego rodzaju składki,
    4. rozliczenia finansowe z rodzicami (po wycieczkach, imprezach składkowych itp.),
    5. okresowe spotkania z rodzicami w celu omówienia spraw związanych z klasą jako grupą oraz rozmowy indywidualne.
  5. Inne
    1. indywidualne charakterystyki uczniów,
    2. materiały dziecięce (np. ciekawsze prace, ankiety, rysunki),
    3. prowadzenie wraz z uczniami kącików klasowych, tematycznie związanych z kalendarzem roku szkolnego oraz tradycją i kulturą szkoły, miasta, regionu i państwa.

Administracyjne działania wychowawców klas nie wymagają od nich specjalnych kwalifikacji.

A tymczasem wychowawca klasy w założeniu, czyli z racji pełnienia swej funkcji, jest w szkole osobą najbliższą uczniowi z jego "dorosłego" otoczenia. Rozliczne formalnie i nieformalnie więzi łączące wychowawcę z wychowankami predysponują go do spełniania szczególnie ważnej roli w ramach działalności opiekuńczej szkoły. Zadania, które należy zaliczyć do zadań opiekuńczych wychowawcy klasy to m.in.:

 

  • zwracanie szczególnej uwagi na tych uczniów, którzy mają trudności w nauce,
  • analizowanie przyczyn niepowodzeń uczniów w pracy szkolnej i podejmowanie środków zaradczych,
  • dbanie o regularne uczęszczanie uczniów do szkoły,
  • badanie przyczyn opuszczania przez nich zajęć szkolnych; udzielanie wskazówek i podejmowanie inicjatywy w sprawie organizowania pomocy dla tych, którzy opuścili zajęcia szkolne i mają trudności w uzupełnieniu materiału z danego przedmiotu,
  • wywieranie wpływu na kształtowanie warunków życia uczniów w szkole i - w miarę możliwości - poza szkołą tak, by sprzyjały ich rozwojowi i zaspokajaniu potrzeby zabawy, rozrywki i różnego działania o charakterze społecznym oraz wyzwalaniu inicjatywy i samodzielności,
  • ułatwianie uczniom właściwego organizowania i wykorzystania wolnego czasu,
  • badanie przyczyn niewłaściwego zachowania się uczniów,
  • udzielanie szczególnej pomocy, rad i wskazówek uczniom znajdującym się w trudnych sytuacjach wychowawczych,
  • organizowanie niezbędnej opieki i pomocy materialnej dla uczniów,
  • troska o rozwijanie różnorodnych form pracy z młodzieżą uzdolnioną w szkole,
  • odbywanie częstych spotkań z rodzicami szczególnie tych uczniów, którzy wymagają szczególnej opieki pedagogicznej,
  • organizowanie dożywiania dzieci w szkole w różnych formach,
  • rozpoznawanie sytuacji ze środowisk moralnie zaniedbanych oraz podejmowanie odpowiedniej działalności profilaktycznej i resocjalizacyjnej,

 

  1. zwiększenie zasięgu oddziaływania różnych form wychowania pozalekcyjnego i pozaszkolnego.

Warsztatem pracy nauczyciela - wychowawcy jest klasa szkolna, dzieci, ich problemy.

Tymczasem część nauczycieli - wychowawców albo skupia się wyłącznie na swoich administracyjnych obowiązkach, albo dysponuje niekompletnymi i niezbyt rzetelnymi informacjami na temat poszczególnych uczniów oraz klasy jako zespołu, opierając swoją wiedzę na intuicji i powierzchownej obserwacji, więc nie potrafi do końca spełniać roli doradcy i opiekuna ucznia.
Czasem uczniowie w sposób bardzo oczywisty dają nam - wychowawcom do zrozumienia czego od nas oczekują, czego im brak, a najczęściej brak im podstawowych, zdawałoby się elementarnych uczuć, działań, umiejętności. Wystarczy zacytować anonimowy wiersz nastoletniego ucznia

"Pragnąłem… Pragnąłem mleka matki, a dostałem butelkę ze smoczkiem.
Pragnąłem rodziców, a dano mi zabawkę.
Pragnąłem rozmowy, a dano mi książkę.
Pragnąłem się uczyć, a wystawiono mi świadectwo.
Pragnąłem myśleć, a otrzymałem wiadomości.
Pragnąłem mieć szerokie spojrzenie, a otrzymałem krótkie informacje.
Pragnąłem szczęścia, a dano mi pieniądze.
Pragnąłem sensu, a umożliwiono mi karierę.
Pragnąłem nadziei, a dostałem niepewność.
Pragnąłem się zmienić, a obdarowano mnie współczuciem
A ja pragnąłem żyć…"

Kontakt ucznia z wychowawcą musi być oparty na dialogu. Dzieci i młodzież bardzo cenią takie modele nauczycieli wychowawców:

  1. Wychowawca zainteresowany światem wartości dzieci i młodzieży.
  2. Wychowawca przewodnik w dyskusji z dziećmi i młodzieżą. Młodzi ludzie nie lubią moralizowania, wolą dyskutować.
  3. Wychowawca wzór osobowy. Nie może on przepoić się wszystkimi istniejącymi wartościami.
  4. Wychowawca współdziałający z dziećmi i młodzieżą w dialogu wychowawczym.

Są to nauczyciele, którzy stawiają wymagania uczniom. Trudno sobie bowiem wyobrazić proces wychowawczy bez określonego systemu wymagań wobec wychowanków Jednak demokratyczne podejście do uczniów, tolerancyjny stosunek wobec nich, cierpliwość i wyrozumiałość wyzwalają potencjał uczniów oraz owocują występowaniem wzajemnych pozytywnych postaw uczniów i nauczyciela: zaufania, poczucia bezpieczeństwa, swobody w komunikowaniu się, wspólne podejmowanie decyzji, zapał i inicjatywa do dalszych działań, dążenie do integracji grupy.

Dzisiejszy świat, świat XXI wieku jest tak szalony, ludzie przechodzą obok siebie, mają własny świat swoich spraw, kłopotów i zmartwień. Często rodzice, chcąc zapewnić rodzinie stabilizację ekonomiczną, poświęcają tak naprawdę rodzinę oddając się w wir pracy. Dziecko, które potrzebuje osoby bliskiej zostaje na "placu boju", jakim jest jego młode życie, samo…

Żaden człowiek nie jest samotną wyspą, w każdym z nas jest głęboko wyryte pragnienie rozwoju i zbliżenia się do drugiego człowieka.

Dzieci szukają więc w swoim najbliższym otoczeniu kogoś, kto mógłby im pomoc, z kim mogliby porozmawiać, z kogo można by brać przykład. Ale czy uczeń może otworzyć się na druga osobę tak, żeby jej zaufać? Czym jest w ogóle to zaufanie, którym wychowawca musi zostać obdarzony i od czego ono zależy?
Zaufanie jest pojęciem bardzo trudnym do określenia, co prawda możemy znaleźć wiele terminów, które opisują zaufanie, terminów pokrewnych jak: więź, uczuciowość, przywiązanie.
Niestety nie od wychowawcy bezpośrednio zależy, czy uczeń określi go mianem godnego zaufania. Czasem jesteśmy w stanie jednej osobie zaufać, a innej nie. Decyduje o tym szereg czynników, a wśród nich serdeczność, bezpośredniość, optymizm, dyskrecja, kompetencja. Aby zostać obdarzonym zaufaniem ucznia musimy wykazać się akceptacją drugiej osoby oraz otwartością. Otwartością szeroko pojętą (być otwartym wobec innych ludzi oraz być otwartym na innych ludzi - wykazywać zainteresowanie wobec tego, co dana osoba mówi czy robi).

Nauczyciel wychowawca powinien być wyrozumiały względem uczniów, ale powinien również potępiać złe zachowanie. Taki, który potrafi z dziećmi porozmawiać na każdy temat, interesuje się problemami uczniów. Powinien być powiernikiem, do którego można się zwrócić z trudnym zadaniem, poprosić o radę. Swoją postawą powinien dawać przykład do naśladowania, dostrzegać niepowtarzalność każdego wychowanka, umiejętnie odszukiwać to, co w nim jest najcenniejsze, odkrywać zalążki dobrych skłonności, talentów i zadbać o ich rozwój. 
Nauczyciel wychowawca musi przeciwstawiać się eksponowaniu zła, a nauczać ludzi młodych umiejętności widzenia dobra, piękna, prawdy. Powinien być przewodnikiem ułatwiającym wybór drogi życiowej uczniów, a ucząc wychowanków, że należy być dobrym, wrażliwym, sprawiedliwym człowiekiem - sam musi sprawiedliwie oceniać uczniów i siebie. Uczniowie bowiem cenią nauczycieli, których cechuje odwaga osobista, którzy potrafią przyznać się do pomyłek i nie boją się przyznać, że czegoś nie wiedzą.
Ogromnie ważną rzeczą w relacji z uczniami jest klimat, jaki panuje w klasie/grupie. W klimacie dobroci i radości człowiek, który jest wrażliwy na wartości spontanicznie się otwiera, skutecznie te wartości przyjmuje. Przecież szybciej akceptujemy człowieka, który okazuje nam życzliwość, łatwiej przed nim otwieramy umysł i serce, z takim człowiekiem częściej współpracujemy.

Wiedza jest nauczycielowi potrzebna, żeby mógł nauczać - zaś wychowawca wychowuje przez to kim jest.

Nauczyciel kontaktuje się z wychowankami w różnych sytuacjach. Najczęściej aranżuje je sam, podczas lekcji, wspólnej wycieczki czy zabawy, ale czasem sytuacje dostarcza samo życie. Zawsze jednak wychowawca zajmuje jakieś stanowisko, rozmawia, próbuje w sposób jawny lub ukryty wpłynąć na zachowanie uczniów. 
Wychowawcy docierają w sposób bezpośredni lub pośredni do tych warstw osobowości dziecka, które decydują o jego postawach, wyznaczają stosunek do drugiego człowieka, czy do celów grupy, do której należy. 
Nauczyciel jest "medium", przez które dochodzi się do wiedzy. Dziecko nie dąży do samej wiedzy, ale do poznania związanych z nią ludzkich postaw, doświadczeń, przeżyć. Sam nauczyciel jest dla wychowanka tak samo ważny, jak sprawa, o której mówi. 
Nauczyciel-wychowawca przede wszystkim poświęca czas i zajmuje się dzieckiem, odpowiada, pyta, zgaduje, wyjaśni to, co dla dziecka ważne. Z jego pracy, trudu, poświęcenia, ale także radości, zadowolenia, satysfakcji wyrasta autorytet nauczyciela. Z punktu widzenia dziecka, autorytet oznacza poczucie dobrodziejstwa - jest ktoś, kto coś umie, potrafi, kto się stara, jest serdeczny, sprawiedliwy, kto pomaga w nauce. Obcowanie z nauczycielem-autorytetem jest stale okazją do samowychowania. 
Wychowawca powinien posiadać autorytet wyzwalający (czyli wyzwalaniu energii twórczej, mobilizacji do działania, wytrwałości w dążeniu do celu, realizacji zainteresowań, chęci osiągania sukcesu w podejmowanych czynnościach i zachowaniach, zapału do czegoś), nie zaś ujarzmiający (wytworzenia u uczniów poczucia przymusu, buntu, łatwą rezygnację z zamierzonych celów, niechęć do działania, strach i obawę przed nauczycielem). Pozwolę sobie zacytować dwa dekalogi nauczyciela - wychowawcy. Jeden współczesny, drugi zaś zaczerpnięty z najpiękniejszej bajki świata.

DEKALOG NAUCZYCIELA - WYCHOWAWCY W RELACJI NAUCZYCIEL - UCZEŃ

 

  • Zobacz dobro w każdym dziecku.
  • Kochaj dziecko bardziej niż siebie.
  • Zapewnij dziecku poczucie bezpieczeństwa.
  • Stawiaj wymagania i bądź konsekwentny.
  • Bądź obiektywny.
  • Bądź wyrozumiały i życzliwy.
  • Bądź optymistą.
  • Rozbudzaj ciekawość świata.
  • Poznaj ucznia i jego środowisko.
  • Bądź mistrzem i przewodnikiem.

 

DEKALOG NAUCZYCIELA - WYCHOWAWCY W RELACJI NAUCZYCIEL - RODZIC

  1. Szanuj rodzica ucznia swego jak siebie samego.
  2. Traktuj w rozmowie rodzica jako partnera.
  3. Wykorzystaj jego doświadczenie rodzicielskie.
  4. Zapraszaj go często do szkoły.
  5. Nakłaniaj do rozmów z dzieckiem.
  6. Bądź gotów do współpracy.
  7. Jasno formułuj swoje oczekiwania.
  8. Bądź konsekwentny i stanowczy.
  9. Uśmiechaj się, bądź pogodny.
  10. Bądź pozytywnie nastawiony do rodzica.

DEKALOG NAUCZYCIELA - WYCHOWAWCY na podstawie "Małego Księcia" A. de Saint-Exupery

  1. Oswoić znaczy stworzyć więzy. Jeśli mnie oswoisz będziemy się nawzajem potrzebowali.
  2. Należy wymagać tego, co można otrzymać.
  3. Mam prawo żądać posłuszeństwa, jeśli moje polecenia są rozsądne.
  4. Oczy są często ślepe, należy szukać sercem.
  5. Śmiech jest dla życia jak studnia na pustyni.
  6. Zamiast tępić zło, lepiej szerzyć dobro.
  7. Bądź silniejszy, a będziesz miał rację.
  8. Kto poniża sam jest niski.
  9. Powinieneś sądzić według czynów, a nie słów.
  10. Znacznie trudniej jest sądzić siebie niż bliźniego. Jeśli potrafisz siebie dobrze osądzić, będziesz naprawdę mądry.

Każdy nauczyciel, bez względu na to czy pełnił/pełni/będzie pełnić rolę wychowawcy, oraz jakiego przedmiotu uczy, w trosce o dobro uczniów, powinien pewne podstawowe elementy wychowania "przemycać" w swojej pracy dydaktycznej. Celem każdego bowiem przedmiotu jest nie tylko kształcić, ale również wychowywać, świadomie wychowywać, czyli przechodzić od celu - przez sposób realizacji - do efektu, jaki uzyskujemy w zachowaniu i świadomości ucznia.

Treści programowe lub sytuacje szkolne Uwagi o realizacji Efekty
kultura osobista
Zajęcia szkolne. Zajęcia pozaszkolne. - kształtowanie zachowań kulturalnych w codziennych relacjach z uczniem
- piętnowanie zachowań niekulturalnych i zdecydowane reagowanie w takich sytuacjach
- zwracanie uwagi na język, jakim posługuje się uczeń (bogactwo słownictwa, poprawność wypowiedzi)
- kulturalne zachowanie się w szkole i poza nią
staranność
Prowadzenie zeszytów przedmiotowych. 
Odpowiedzi pisemne przy tablicy. 
Przygotowywanie pomocy naukowych.

- dbałość o estetykę wykonywanej pracy< 
- przygotowywanie się do zajęć

- stwarzanie sobie i innym jak najlepszych warunków do efektywnej pracy i nauki 
- umiejętność dobrej organizacji i planowania własnej pracy
systematyczność

Prowadzenie zeszytów przedmiotowych. 
Odrabianie zadań domowych.

- systematyczne przygotowywanie się do zajęć

- dostrzeganie zależności miedzy systematycznością w swojej nauce a osiąganiem zamierzonych celów i odnoszeniem sukcesów
tolerancja

Dyskusja. 
Wypowiedzi ucznia. 
Praca w grupie.

- otwartość na pomysły i ciekawe propozycje ucznia

- szacunek dla poglądów innych 
- umiejętność obrony własnych poglądów 
- umiejętność analizy swoich poglądów pod wpływem racjonalnych argumentów
samodzielność

Wykonywanie zadań domowych. 
Wykonywanie dodatkowych nieobowiązkowych działań i prac. 
Wypowiedzi ustne i pisemne.

- praca samodzielna ucznia z różnymi źródłami informacji i wiedzy
Zachęcanie uczniów do stawiania sobie coraz to nowych wyzwań (np. konkursy przedmiotowe)

- samodzielne zdobywanie informacji (samokształcenie) 
- samodzielne i logiczne przekazywanie informacji 
- “segregowanie” informacji pod względem ich ważności 
- samodzielne podejmowanie decyzji
uczciwość

- wywiązywanie się z obowiązków oraz prac podejmowanych dobrowolnie

- brak tolerancji wobec nieuczciwości (podpowiedź, ściąganie)

- kształtowanie pozytywnych postaw etycznych 
- docenianie przez ucznia osiągnięć, które zawdzięcza samemu sobie swojej pracy
koleżeńskość

Praca grupowa na lekcjach. 
Wspólna praca uczniów na konkursach i uroczystościach poza szkołą reprezentując społeczność szkolna.

- stwarzanie możliwości częstej pracy grupowej uczniów 
- zachęcanie uczniów do brania udziału w konkursach i zawodach sportowych nie tylko indywidualnych, ale i grupowych/zespołowych 
- organizowanie pomocy koleżeńskiej w klasach

- umiejętność współpracy w grupie/zespole 
- poczucie odpowiedzialności za wszystkich członków grupy/zespołu 
- zacieśnianie więzi koleżeńskich

Nauczyciel to nie tylko zawód, to także rola społeczna. 

Bibliografia:

 

  • K. Korab “O wychowaniu w szkole” Biblioteczka Reformy MEN, Warszawa 1999
  • W. Książek “Szkoła nadziei” Wydawnictwo MEN, Warszawa 2000
  • P. Meirieu “Moralne wybory nauczycieli” Warszawa 2003
  • Ch. Lindenberg “Szkoła bez lęku” Warszawa 1993
  • U. Kolanko referat “Rola wychowawcy w dobie reformy”
  • praca zbiorowa “W poszukiwaniu sensu wychowania” Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej “Byblos” Tarnów 2006