winieta-01
winieta-02
winieta-03
winieta-04

W szkołach można bardzo często zaobserwować przejawy zachowań agresywnych. Częstym zjawiskiem jest wykorzystywanie przez starsze roczniki młodszych kolegów do realizacji własnych celów. Wyładowują oni swoją agresję, podnosząc własną samoocenę i ważność, przez poniżanie, ośmieszanie, upokarzanie, znęcanie się nad młodszymi. Młodsi i słabsi uczniowie są najczęściej narażeni na agresję szkolną. Nauczyciele i uczniowie dobrze wiedzą, kto to jest tzw. "kozioł ofiarny". Bywa nim najczęściej uczeń słabszy fizycznie, charakteryzujący się wyższym niepokojem i brakiem poczucia bezpieczeństwa. ostrożny, wrażliwy, spokojny. ponadto mający niską ocenę własnej wartości i ujemny obraz samego siebie i swojej sytuacji). Jakże często spotykamy się z szantażowaniem, grożeniem karą w razie skargi (szczególnie młodszych uczniów przez starszych), z wulgarnymi obelgami i wyzwiskami, z przenoszeniem agresji na osoby rodziców czy przedmioty osobiste np. zeszyt, zmuszaniem do upokarzających i ośmieszających zachowań, np. śpiewanie w toalecie hymnów o "kotach"..., zmuszaniem do noszenia tornistrów, "służenia"; naruszaniem nietykalności fizycznej, seksualnej, godności osobistej (W. i P. Radziwiłłowicz). Są to tylko nieliczne przykłady agresywnych zachowań. Na agresję szkolną można patrzeć jako na wzorzec zachowania cechującego się postawą antyspołeczną i brakiem zdyscyplinowania. Olweus w swych badaniach stwierdza, że znaczny procent uczniów agresywnych w przyszłości popełnia poważne wykroczenia dokumentowane w urzędowych rejestrach skazanych czy nawet przestępstwa recydywistyczne. Według badań Olweusa o wiele więcej chłopców znęca się nad innymi. Dziewczęta stosują bardziej subtelne i pośrednie sposoby nękania, takie jak oszustwo, plotkarstwo, zazdrość, celowe wykluczenie kogoś z grupy oraz manipulowanie związkami przyjaźni. Takie formy agresji są trudniejsze do wykrycia.

Definicje agresji.

Zajmując się tym problemem warto zacząć od zdefiniowania pojęcia i jego specyfiki. 
- Agresją jest każde zamierzone działanie, które ma na celu wyrządzenie komuś bólu, szkody, straty. Jest to zatem każde zachowanie, które powoduje krzywdę drugiej osoby lub własną. Dzieci zachowują się agresywnie również wtedy, gdy niszczą swoje lub cudze rzeczy, sprzęt szkolny, drażnią a nawet zabijają zwierzęta. 
Wincenty Okoń, definiuje pojęcie agresji jako napad - jest to działanie skierowane przeciwko ludziom lub przedmiotowo wywołuje u osobnika niezadowolenie albo gniew.

Co to jest przemoc?
Przemoc ma miejsce wówczas, gdy uczeń atakujący jest silniejszy fizycznie lub psychicznie, albo jest starszy. Cechą charakterystyczną jest zatem nierównowaga sił.

Co to jest znęcanie się?
Znęcanie ma miejsce wtedy, gdy jeden uczeń jest przez dłuższy czas narażony na ataki ze strony innego silniejszego kolegi lub grupy. Nie potrafi się im przeciwstawić.
Dziecko nie jest "złe z natury. Na to, aby się stało sprawcą przemocy mają wpływ określone warunki jego rozwoju i sposoby wychowania go.

W każdej szkole czy grupie rówieśniczej mamy do czynienia z agresją. Dzieci rozwiązują konflikty poprzez kłótnie, bójki, przezwiska. Rolą nauczyciela i wychowawcy jest nauczenie młodego człowieka konstruktywnych sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach, negocjacji, rozmów. Jest to długi proces i dzieci powinny liczyć na naszą cierpliwość i wyrozumiałość.

Formy agresji.

Agresja może przyjąć dwie formy: jedną, którą można nazwać "wyładowaniem" i drugą "osiąganiem". W pierwszym przypadku chodzi o wyładowanie nieprzyjemnych emocji, takich jak: złość, gniew, lęk. Może to przejawiać się w bardzo różnych formach działania: począwszy od łagodnych form: tańca, sportu, krzyku (np. "dzikie wrzaski" na przerwie), skończywszy na akcie przemocy, np. pobicie kolegi. Może to być wyładowanie emocji w danym momencie, np. jako bezpośredniej reakcji na zachowanie kolegi czy nauczyciela lub też, nieadekwatne do aktualnej sytuacji wyładowanie zalegających emocji, mimo, że sytuacja je wywołująca już minęła np. "wyżycie się" na młodszym bracie za niepowodzenia w szkole. Takie wyładowanie może być skuteczne lub nie, to znaczy może zlikwidować powstałe emocje lub przynieść chwilową tylko ulgę. Wyładowanie jest naturalną odpowiedzią na odczuwanie złości, gniewu, lęku, przykrości, poczucia samotności lub innych emocji. Jeśli pozwolimy na nie, to emocja przemija lub zostaje złagodzona, obniża się poziom napięcia emocjonalnego.

Drugą formą agresji jest "osiąganie", czyli już nie tylko okazywanie swoich uczuć, ale też pragnienie zdobycia czegoś, pokonania trudności, osiągnięcia ważnego dla siebie celu. Może to być, strzelenie gola, chęć zwrócenia na siebie uwagi, ujawnienia swoich pragnień czy problemów, np. dokuczanie komuś, aby sprowokować go do zainteresowania się "dokucznikiem". Zależnie od możliwości ucznia agresja prowadzi do osiągnięcia celu lub nie. Jeśli nie natrafia na akceptację, to działanie zostaje zablokowane. Jednakże chęć osiągnięcia celu nie tylko nie zmniejsza się, a wręcz przeciwnie rośnie i w związku z tym pojawia się przemoc. Przemoc to nie tylko chęć osiągnięcia celu, ale także chęć zniszczenia przeszkody, pokonania jej, a to stwarza możliwość wyrządzenia krzywdy.

Agresja może być bezpośrednia lub przemieszczona. Bezpośrednia - skierowana na przedmiot lub osobę będacą powodem frustracji, np. atak na kolegę, który zabrał zabawkę. Niekiedy sytuacja frustracyjna, pomimo pobudzenia emocji złości i gniewu, nie prowadzi do jawnej agresji, gdy działają czynniki hamujące działania agresywne - świadomosć kary, jaka pojawi się po wykonaniu reakcji agresywnej. Prowadzi to jednakże do wzrostu stopnia pobudzenia do agresji i w efekcie do przemieszczenia agresji:

  • pojawiają się czynności agresywne pozbawione kierunku, np. rozzłoszczony uczeń kopie krzesło, gdyż osoba będąca źródłem frustracji jest zbyt silna i uczeń boi się ją zaatakować,
  • agresja zostaje skierowana na inne obiekty lub osoby podobne pod jakimś względem do oryginalnego, np. uczeń karany fizycznie przez rodziców, swoje frustracje odreagowuje bijąc rówieśników lub niszcząc przedmioty ważne dla osoby będącej źródłem frustracji,
  • podejmowane są akty agresji wobec siebie, tzw. autoagresja (samookaleczenie się, obwinianie się, krytykowanie siebie, itp.).

W rzeczywistości szkolnej agresywne zachowania mogą przyjać następujące formy:

  • agresja werbalna - grożenie, wyśmiewanie (szydzenie), plotkowanie, dokuczanie (drażnienie), przezywanie;
  • agresja fizyczna - bicie, kopanie, popychanie, ograniczanie swobody ruchów, szarpanie, przyciskanie, szczypanie, ciągnięcie;
  • inne formy agresji - brutalne, obraźliwe gesty i miny, celowe wykluczanie z grupy rówieśniczej, zastraszanie, szczucie przeciw komuś.

Działania wychowawcze powinny obejmować wszystkie formy agresji. Często zdarza się jednak, że nauczyciele zajmują się przede wszystkim agresją fizyczną, która jest bardziej widoczna. Przezywanie czy izolowanie, mogą być tak samo krzywdzące i bolesne dla dziecka, jak pobicie. Wszystko zależy od wrażliwości danego dziecka oraz sposobu, w jaki zachowują się sprawcy.

Warto pamiętać, że chłopcy stosują bezpośrednie formy agresji.
Dziewczynki działają w sposób zakamuflowany, wolą manipulować związki przyjaźni i obgadywać, niż wprost wyrażać swoje niezadowolenie czy uczucia.

Przyczyny agresji.

Przyczyny agresywnych zachowań dzieci i młodzieży obejmują zarówno te czynniki, które określane są mianem wrodzonych, osobowościowych, jak i te które tkwią w rodzinie, szkole, środowisku lokalnym czy w środkach masowego przekazu. Rozpoznanie czynników wpływających na agresywne czyny dzieci i młodzieży jest pierwszym etapem na drodze do podjęcia działań wychowawczych i profilaktycznych. Lista przyczyn powstawania agresji jest długa, przyjrzyjmy się tym najważniejszym.

  • Wpływ środowiska rodzinnego, tu wyróżnić możemy działanie czterech czynników.

    - Po pierwsze, emocjonalne nastawienie do dziecka ze strony głównego opiekuna [najczęściej jest to matka ]. Stwierdzono wyraźny związek pomiędzy brakiem ciepła oraz zaangażowania w sprawy dziecka, a jego późniejszymi tendencjami do wrogości wobec innych ludzi. 
    - Po drugie, postawa tolerancyjna wobec dziecka połączona z brakiem ustalenia jasnych granic wobec agresywnego zachowania w stosunku do rówieśników, rodzeństwa, dorosłych. Taki brak reguł, niekonsekwencja w stosowaniu dyscypliny prowadzą przyszłości do przejawiania agresji przez młodą osobę. 
    - Po trzecie, poziom agresji zwiększa rodzic "nie znoszący sprzeciwu'', używający takich metod jak: bicie, brutalne traktowanie, ostre wybuchy gniewu. Jak wiemy, przemoc rodzi przemoc. Dziecko, które ciągle żyje w przemocy, w domu gdzie często dochodzi do kłótni, do rękoczynów , uczy się tej przemocy. Nie wie, że można żyć inaczej. Zachowuje się więc agresywnie wobec kolegów czy to w szkole, czy to na podwórku. Później tę agresję kieruje także w stronę dorosłych. Nie można także bić dziecka, mówiąc, że to dla jego dobra. Dziecko bowiem wychowywane w ten sposób, nabiera przekonania, że przemoc jest manifestacją miłości.
    - Po czwarte, temperament, czyli cecha odziedziczona, ma swoje znaczenie dla poziomu agresji. Dziecko o tak zwanym gorącym temperamencie ma większą szansą na wytworzenie agresywnego wzorca zachowań w kontaktach z ludźmi niż dziecko spokojne. Zdarza się również, że dziecko zachowuje się agresywnie, dlatego, że jest chore, ma jakąś dysfunkcję. W takim przypadku trzeba zwrócić się o pomoc do specjalisty. 

    Dwa pierwsze czynniki: brak ciepła rodzinnego z jednej strony, a nie stawianie granic w stosunku do agresji - z drugiej strony, są najsilniej działającymi przyczynami z okresu dzieciństwa. Na drugim miejscu jest brutalne zachowanie rodzica, na trzecim temperament. Wbrew powszechnym opiniom status społeczny i ekonomiczny rodziny nie ma znaczącego wpływu na rozwój zachowań agresywnych dzieci. 

  • Wpływ grupy rówieśniczej.

    Zarówno badania, jak i potoczne obserwacje pokazują, że młodzi ludzie zachowują się bardziej agresywnie, gdy mają okazję obserwować kogoś zachowującego się ten sam sposób. Nazywa się to naśladowaniem modela. Prawdopodobieństwo wystąpienia naśladowania jest tym większe, im bardziej pozytywne jest on oceniany. W grupach rówieśniczych np. chłopcy oceniani jako " silni, nieustraszeni, wytrzymali'' funkcjonują jako obiekty podziwu i zazdrości. Działania takiej osoby są brane za wzorzec postępowania. Podobnie zachowania dziewczyny postrzeganej jako atrakcyjna, pewna siebie, mająca powodzenie, są chętnie naśladowane. Jeżeli któryś z tych modeli staje się sprawcą przemocy, np. popycha, zabiera przedmioty, knuje intrygi przeciw koleżance lub koledze - na pewno znajda się osoby, które powtarzać będą te zachowania.

  • Środki masowego przekazu.

    Nowoczesne środki przekazu działają na ludzką świadomość i podświadomość. Współczesny telewidz najczęściej ogląda filmy pełne przemocy. Dla młodego widza wszystkie programy mają charakter edukacyjny. Nie da się ukryć, że telewizja przejęła funkcję wychowawczą dostarczając dzieciom wzorców postępowania, popularyzuje modę na bycie twardym, bezwzględnym, silnym, chociaż niekoniecznie inteligentnym. W efekcie powstają problemy z nawiązywaniem kontaktów z rówieśnikami, słaba odporność na flustrację, impulsywne działanie.

CO SPRZYJA AGRESJI?

  1. Przymusowe, wielogodzinne siedzenie na krzesłach.

    Istnieje wiele różnych możliwości stabilnego siedzenia na podłodze, z których można korzystać przez dłuższy czas. Inne kulturowo określone zwyczaje związane z siedzeniem nakazały nam o tym zapomnieć. Nasze ruchy stają się przez to coraz bardziej fragmentaryczne i monotonne. Ograniczone możliwości ruchu są dla dzieci szczególnie fatalne, ponieważ mają one silną potrzebę poruszania się, które jest niezbędne dla ich rozwoju umysłowego i fizycznego. Uwagi typu: siedź spokojnie, usiądź porządnie - mogą doprowadzić na dłuższą metę do szkodliwych zmian umysłowych i fizycznych.
  2. Poniżające komentarze i uwagi.

    Pod wpływem stresu czasami mówimy coś, nad czym się niewiele zastanawiamy, np. "postaraj się wreszcie", "no, teraz palnąłeś głupstwo", "nie wygłupiaj się tak". Takie wypowiedzi są niekorzystne, bowiem sposób, w jaki się ze sobą obchodzimy i komunikujemy, niezwykle silnie wpływa na klimat naszych wzajemnych stosunków. Uświadomienie sobie tego faktu oraz trening komunikacyjny mogą pomóc w sytuacjach stresowych bądź unikać zachowań, których później będzie się żałować.
  3. Chłodna reakcja na pozytywne zachowania dzieci, niezauważanie ich.

    Zbyt skąpe okazywanie uznania i szacunku również prowadzi do agresji. Chłodno i z dystansem w stosunku do młodych ludzi odnoszą się zarówno rodzice jak i nauczyciele. Czasami bywa tak, że w ogóle nie dostrzega się pewnych pozytywnych zachowań.
  4. Komentarze zniechęcające oraz ironiczne.

    Do zachowań agresywnych przyczyniają się wypowiedzi typu: "Nie mam już siły do ciebie", "Wcale nie musisz się wysilać, i tak ci to nic nie da", "No pięknie, przez piętnaście minut napisałeś tylko dwa słowa?".
  5. Słowa "zabijające" komunikację.

    Szczególnie zniechęcająco działają wypowiedzi typu: "Ile razy ci mówiłem, że…", "Co to za bzdury?", "Kiedy wreszcie zaczniesz słuchać?", "Znowu zaczynasz", "To dla mnie niepojęte".

Sposoby redukowania agresji.

Najczęstszym sposobem eliminowania agresji jest karanie dziecka za agresywne zachowania, karanie fizyczne. Tymczasem badania psychologiczne udowodniły, że karząc za agresję możemy uzyskać rezultat odwrotny od zamierzonego - nie likwidację, lecz utrwalenie, wzmocnienie zachowań agresywnych w myśl zasady "agresja rodzi agresję".

Może również dojść do tzw. przemieszczenia agresji. Dziecko będzie się zachowywać grzecznie w obecności osoby karzącej, ale "wyładuje'' nagromadzone napięcie emocjonalne na innych obiektach, sytuacjach, gdzie nie czuje się zagrożony ukaraniem [niszczenie sprzętów, napaść na słabszego kolegę, dewastacja przyrody - to przykłady przemieszczania agresji].

Czy wobec tego w ogóle stosować kary? Zdecydowanie tak, ale trzeba pamiętać, że skutecznie przeciwdziała nie kara fizyczna, lecz kara "psychologiczna'', tzn. manifestowanie przykrości, jaką sprawiło nam naganne zachowanie. Można np. powiedzieć: "Pobiłeś go bo się zdenerwowałeś. Rozumiem. Przykro mi z tego powodu, ale wiesz, że bić nie wolno. Musisz ponieść karę. Unikać natomiast należy ocen obniżających poczucie własnej wartości dziecka w postaci słów: Jesteś złym chłopcem. Za karę……………….

Kary słowne powinny być połączone ze spokojnym tłumaczeniem i wyjaśnieniami. O ile kara fizyczna, jak też zastosowana w uniesieniu kara słowa, budzi u karanego poczucie niechęci, gniewu, o tyle kara "psychologiczna'' prowadzi u karanego do poczucia winy, która może stać się motywem zmiany dotychczasowego zachowania. Poczucie winy będzie tym większe, jeżeli kara pochodzi od osoby, którą dziecko darzy szacunkiem, sympatią, zaufaniem. Ważna jest również częstotliwość kar. Nie możemy być nastawieni tylko na karanie dziecka. Trzeba dostrzegać także przejawy dobrego zachowania. Nagradzać za życzliwość, chęć pomocy, dobrze wykonane zadanie.

Unikać natomiast trzeba wyrzutów, pouczania, dawania tzw. dobrych przykładów. Jeżeli nauczyciel powie, np. Patrz, Kasia tak ładnie pisze a ty………., wzbudzi w ten sposób w dziecku naturalny sprzeciw. Nikt nie chce być gorszym, głupszym i chociaż raz chce przyłożyć temu najlepszemu, stąd właśnie częste ataki na prymusów, niechęć skierowana w ich stronę.

JAK OSŁABIAĆ AGRESJĘ?

Agresję można osłabiać poprzez: - stwarzanie możliwości samodzielnej pracy oraz samokontroli (swobodna praca, nauka otwarta),
- poświęcanie uwagi i uważne słuchanie,
- kontakt wzrokowy (uśmiech, spokojne spojrzenia, mimika),
- bliskość fizyczną, stawanie, siadanie blisko siebie, kontakt poprzez dotyk, krótkie kładzenie ręki na ramieniu, obejmowanie ramieniem, głaskanie po plecach, po włosach, itp.,
- drobne uwagi ożywiające rozmowę i stwarzające tym samym dostęp do dziecka, takie jak: "Opowiedz", "No, co u ciebie ?", "Słucham cię",, "Ciekawi mnie twoje zdanie."

Słowo "agresja, agresywny" budzą zdecydowanie negatywne skojarzenia i emocje. Przynajmniej było tak do tej pory. Jednak współcześnie obserwujemy zachodzące zmiany tego pojęcia. Coraz częściej słyszymy o agresywnym zdobywaniu rynku, agresywnej działalności agenta ubezpieczeniowego, starającego się pozyskać klienta. Nie chodzi tutaj o to, iż nowa firma, czy wspomniany agent kogoś krzywdzą, stosują przemoc, szantażują, oszukują. Choć i tak może się zdarzyć. Agresywnoąć w tym znaczeniu utożsamiana jest z przebojowoscią, zaradnością. Nasycone przemocą treści prezentowane w środkach masowego przekazu, powodują że często traktujemy ją jako coś normalnego. Nastąpiło pomieszanie nie tylko znaczeniowe, ale także etyczne. Zmienia się ocena takiego postępowania. Zaczyna ono nam wręcz imponować. Sami pragniemy tak postępować. Przecież zdolność radzenie sobie w trudnych sytuacjach to bardzo cenna umiejętność. Ale granica między tą, wydaje się nieszkodliwą formą zachowania a destrukcyjną agresją jest bardzo płynna i łatwo ją przekroczyć. Dlatego należy podejmować działania mające na celu ograniczanie zachowań agresywnych, zarówno w życiu szkolnym jak i poza szkolnym.

Różne przyczyny leżą u podłoża agresji i na różne sposoby można jej zapobiegać. Myślę, że ważną sprawą jest to, abyśmy my, dorośli dawali dobry przykład panowania nad gniewem i powstrzymywania się przed agresją. Często jednak, podobnie jak młodzi ludzie nie kontrolujemy swoich emocji. Zdarza się problemy chcemy rozwiązywać z podniesionym głosem i że na złość nastolatka odpowiadamy jeszcze większą złością - no bo jak on śmiał podnosić na nas głos lub z twarzą czerwoną od gniewu pouczamy, jak powinien panować nad sobą. Jest to moim zdaniem, największy błąd, jaki zdarza się popełniać dorosłym.

Bibliografia:

  1. B. Kubik, Agresja w szkole, "Życie szkoły'' 2001 nr 4.
  2. J. Węgrzynowska, A. Milczarek, Jak zbudować system przeciwdziałania agresji przemocy w szkole, "Nowa szkoła. Skuteczne zarządzanie w praktyce'', czerwiec 2002.
  3. Danilewska, "Agresja u dzieci. Szkoła porozumienia"
  4. Frączek A.: Agresja wśród dzieci i młodzieży.
  5. Radziwiłłowicz W. i P., Formy i funkcja agresji u dzieci i młodzieży, [w:] "Psychologia Wychowawcza" nr 3 Warszawa 1997, s. 226-232.WSiP Warszawa.
  6. Ranschburg J.: Lęk, gniew, agresja.
  7. Szewczuk W.: Słownik psychologiczny.
  8. Zimbardo P.G. Ruch F.: Psychologia i życie.